تنفس طبیعی و بدون مشکل اصلی‌ترین نیاز هر انسان برای ادامه زندگی است. وقتی مسیرهای هوایی با ترشحات غلیظ مسدود شوند، جان انسان به خطر می‌افتد و تامین اکسیژن مختل می‌شود. تخلیه این ترشحات یک نیاز حیاتی و کاملا اورژانسی برای زنده ماندن است.
انجام ساکشن ریه جهت تخلیه ترشحات، اصول پزشکی خاص خودش را دارد و خطاهای کوچک عواقب جبران‌ناپذیری به دنبال دارند. بسیاری از خانواده‌ها به دلیل نداشتن اطلاعات کافی دچار ترس و اضطراب شدیدی می‌شوند. آگاهی از مراحل کار به شما قدرت مدیریت بحران و حفظ آرامش را می‌دهد.
ما در این مقاله تمام جزئیات مربوط به تخلیه ترشحات تنفسی را زیر ذره‌بین قرار می‌دهیم. شما با خواندن این مطلب متوجه می‌شوید چه خطراتی در کمین بیمار است و چگونه باید از او مراقبت کنید.
دستگاه ساکشن ریه چیست و چرا انجام می‌شود؟
دستگاه مکنده ریه با نام لاتین Suction Machine یا Aspirator یک ابزار پزشکی حیاتی برای پاکسازی مجاری تنفسی است.
این دستگاه با تولید فشار منفی، خلط و ترشحات اضافی را از ریه و گلوی بیماران خارج می‌کند. استفاده درست از این وسیله مسیر عبور هوا را باز نگه می‌دارد و خطر بسته شدن راه نفس را از بین می‌برد.
اهداف اصلی پاکسازی مجاری تنفسی
هدف اصلی از این کار باز نگه داشتن مسیر عبور هوا به سمت ریه‌ها است. تجمع خلط باعث می‌شود اکسیژن کافی به بافت‌های حیاتی بدن نرسد و بیمار دچار خفگی شود. با خروج این مایعات مزاحم راه برای ورود هوای تازه و تمیز باز می‌شود.
جلوگیری از عفونت‌های شدید یکی دیگر از اهداف مهم این کار به شمار می‌رود. محیط مرطوب و پر از خلط بهترین مکان برای رشد باکتری‌های خطرناک و قارچ‌ها است. با تخلیه مداوم این ترشحات اجازه تکثیر به عوامل بیماری‌زا داده نمی‌شود.
چه بیمارانی به این کار نیاز دارند؟
افرادی که سطح هوشیاری پایینی دارند نمی‌توانند به صورت ارادی سرفه کنند. سرفه نکردن باعث ماندگاری خلط در انتهای گلو و نای می‌شود و مسیر تنفس را می‌بندد. این بیماران برای زنده ماندن وابستگی کاملی به دستگاه‌های مکنده دارند.
بیمارانی که جراحی‌های سنگین قفسه سینه یا شکم داشته‌اند نیز در این دسته قرار می‌گیرند. درد شدید بعد از عمل مانع از سرفه کردن موثر بیمار می‌شود. در این زمان کادر درمان با کمک دستگاه راه‌های هوایی بیمار را به دقت تمیز می‌کنند.
مراقبت‌های مهم قبل از ساکشن ریه
آماده‌سازی اصولی بیمار پیش از شروع کار برای حفظ ایمنی و جلوگیری از افت اکسیژن بسیار حیاتی است. برای انجام درست این مرحله مهم‌ترین نکات مراقبتی عبارت‌اند از:
ارزیابی بالینی و تنفسی بیمار
گاهی بیمار دچار خس‌خس سینه می‌شود و شما دقیقا نمی‌دانید مشکل اصلی از کجاست؟ عفونت ریه یا یک حساسیت ساده هر دو علائم نسبتا مشابهی تولید می‌کنند. اینجا است که به یک بررسی دقیق و کاملا تخصصی نیاز پیدا می‌کنید.
انتقال بیمار بدحال به مطب دردسرهای زیادی دارد و وضعیت تنفسی او را بدتر می‌کند. شما می‌توانید با درخواست ویزیت پزشک عمومی در منزل وضعیت بیمار را به سرعت ارزیابی کنید.
پزشک با گوش دادن به صدای ریه تشخیص می‌دهد که آیا تخلیه ترشحات ضرورت دارد یا مشکل چیز دیگری است.
بررسی سطح اکسیژن خون با دستگاه پالس اکسیمتر یک قدم حیاتی قبل از شروع کار است. عدد روی دستگاه به شما نشان می‌دهد بیمار چقدر در معرض خطر کمبود اکسیژن قرار دارد. ثبت این عدد برای مقایسه وضعیت بیمار بعد از اتمام کار بسیار کمک‌کننده است.
آماده‌سازی تجهیزات و محیط کار
محیط اطراف بیمار باید کاملا تمیز و دور از هرگونه آلودگی محیطی باشد. تمام تجهیزات از جمله شلنگ‌های رابط و کاتترها باید به صورت کاملا استریل از بسته‌بندی خارج شوند. استفاده از وسایل آلوده میکروب‌ها را مستقیم وارد بافت حساس ریه می‌کند.
دستگاه مکنده باید از نظر قدرت مکش و سلامت موتور به دقت بررسی شود. فشار دستگاه برای بزرگسالان باید روی عدد استاندارد تنظیم شود تا آسیبی به بافت‌ها نرسد. آماده داشتن یک دستگاه جایگزین یا پمپ دستی برای مواقع قطع برق یک اقدام هوشمندانه است.
آماده‌سازی روانی و اکسیژن‌دهی پیش از شروع
توضیح دادن مراحل کار به بیمار هوشیار ترس و اضطراب او را به شدت کاهش می‌دهد. بیمار باید بداند این کار کمی آزاردهنده است اما به بهتر شدن تنفس او کمک بزرگی می‌کند. همکاری بیمار کیفیت کار را بالا می‌برد و خطرات را کم می‌کند.
قبل از وارد کردن لوله مکنده باید سطح اکسیژن خون بیمار را به بالاترین حد برسانید. برای این کار چند دقیقه اکسیژن خالص با جریان بالا به بیمار داده می‌شود. این ذخیره اکسیژن کمک می‌کند تا زمان قطع شدن موقت تنفس بیمار دچار افت اکسیژن نشود.
خطرات و عوارض ساکشن ریه
انجام عملیات تخلیه خلط کار بسیار حساسی است و نباید توسط افراد بی‌تجربه انجام شود. بافت داخلی نای و ریه بسیار لطیف است و با کوچکترین اشتباهی دچار خونریزی می‌شود. در ادامه مهم‌ترین خطراتی که جان بیمار را تهدید می‌کنند بررسی می‌کنیم.
افت شدید اکسیژن خون هیپوکسی
دستگاه مکنده هوا را همراه با ترشحات از ریه بیمار خارج می‌کند. طولانی شدن زمان مکش باعث می‌شود تمام اکسیژن موجود در ریه تخلیه شود. این اتفاق به سرعت رنگ پوست بیمار را کبود می‌کند و به مغز آسیب می‌رساند.
پرستار باید زمان مکش را زیر پانزده ثانیه نگه دارد تا این مشکل بروز نکند. کشیدن نفس عمیق توسط بیمار بین هر بار تخلیه خطر افت اکسیژن را دور می‌کند. مدیریت زمان در این بخش حیاتی‌ترین مهارت کادر درمان به حساب می‌آید.
آسیب به بافت و خونریزی مجاری هوایی
وارد کردن خشن لوله پلاستیکی به داخل مجرای تنفسی باعث خراشیدگی دیواره نای می‌شود. فشار بیش از حد دستگاه نیز مخاط ظریف داخل ریه را به سمت خود می‌کشد و پاره می‌کند. این پارگی‌ها منجر به خونریزی و ورود خون به داخل ریه می‌شوند.
استفاده از روان‌کننده‌های مناسب بر پایه آب جلوی این آسیب‌های فیزیکی را می‌گیرد. انتخاب سایز درست لوله مکنده متناسب با سن و جثه بیمار یک اصل اساسی است. لوله‌های ضخیم به هیچ وجه نباید برای مجاری تنفسی باریک استفاده شوند.
عفونت‌های تنفسی خطرناک
ریه یک محیط کاملا استریل است و ورود هرگونه میکروب خارجی یک فاجعه به بار می‌آورد. نشستن دست‌ها یا استفاده دوباره از لوله‌های یک‌بارمصرف باکتری‌ها را وارد ریه می‌کند. این باکتری‌ها به سرعت تکثیر می‌شوند و ذات‌الریه ایجاد می‌کنند.
درمان ذات‌الریه ناشی از خطای پزشکی بسیار سخت و زمان‌بر است. مقاومت دارویی باکتری‌های بیمارستانی جان بیمار تنفسی را به شدت تهدید می‌کند. رعایت سخت‌گیرانه اصول بهداشتی تنها راه فرار از این خطر بزرگ است.
تغییرات ناگهانی ضربان قلب
در انتهای گلوی انسان عصبی به نام عصب واگ قرار دارد که با قلب در ارتباط است. برخورد لوله دستگاه با این عصب باعث تحریک آن و کند شدن ناگهانی ضربان قلب می‌شود. این افت ضربان قلب در بیماران سالمند بسیار خطرآفرین است.
پرستار باید با ملایمت کامل لوله را هدایت کند تا کمترین برخورد با دیواره گلو ایجاد شود. در صورت مشاهده افت ضربان قلب روی مانیتور کار باید فورا متوقف شود. رساندن سریع اکسیژن به بیمار ضربان قلب را به حالت طبیعی برمی‌گرداند.
| نوع عارضه و خطر | دلیل اصلی بروز مشکل | راهکار طلایی برای پیشگیری |
| افت اکسیژن خون | طولانی شدن زمان مکش بیش از حد مجاز | اکسیژن‌دهی با جریان بالا قبل و بعد از کار |
| خونریزی و تروما | فشار بالای دستگاه یا ورود خشن لوله | تنظیم دقیق فشار و استفاده از ژل روان‌کننده |
| عفونت شدید ریوی | استفاده از تجهیزات کثیف و غیر استریل | شستشوی دقیق دست‌ها و پوشیدن دستکش استریل |
| کاهش ضربان قلب | تحریک عصب واگ در انتهای مسیر گلو | توقف فوری کار و اکسیژن‌رسانی به بیمار |
آیا ساکشن ریه درد دارد؟
بسیاری از بیماران از انجام این کار وحشت دارند و فکر می‌کنند درد شدیدی را تجربه خواهند کرد. واقعیت این است که این کار درد فیزیکی تیز و برنده‌ای به همراه ندارد. احساس بیمار بیشتر شبیه به یک ناراحتی شدید و احساس خفگی لحظه‌ای است.
ورود لوله به داخل گلو رفلکس طبیعی سرفه را به شدت تحریک می‌کند. بیمار احساس می‌کند راه نفسش بسته شده و دچار یک ترس ناگهانی می‌شود. این حس خفگی و سرفه‌های پیاپی عامل اصلی آزاردهنده بودن این کار برای بیمار است و از عوارض ساکشن ریه محسوب می‌شود.
مدیریت درد و ناراحتی زمان کار
استفاده از ژل‌های بی‌حس‌کننده موضعی در مسیر بینی و گلو عوارض ساکشن ریه را کاهش می‌دهد و تحمل این کار را راحت‌تر می‌کند. پرستار با صحبت کردن مداوم با بیمار حواس او را از لوله داخل گلو پرت می‌کند. انجام سریع و دقیق کار زمان این ناراحتی را به حداقل ممکن می‌رساند.
ساکشن ریه در بیماران تراکئوستومی
بیماران تراکئوستومی افرادی هستند که یک لوله تنفسی مستقیم از روی گردن وارد نای آن‌ها شده است. مسیر تنفس این بیماران دهان و بینی نیست و هوا مستقیما وارد ریه می‌شود. ترشحات این افراد به دلیل نداشتن مکانیسم سرفه طبیعی به سرعت تجمع پیدا می‌کند.
تفاوت ساکشن تراکئوستومی با روش‌های دیگر
در این بیماران لوله دستگاه مکنده مستقیما وارد لوله روی گردن می‌شود. مسیر رسیدن به ریه در این روش بسیار کوتاه‌تر از روش ورود از راه دهان است. خطر آسیب به تارهای صوتی در این روش وجود ندارد اما خطر عفونت بسیار بالاتر است.
از آنجا که سد دفاعی بینی در این بیماران وجود ندارد هوای آلوده مستقیم وارد ریه می‌شود. استریل بودن تجهیزات در این بیماران اهمیت هزار برابری پیدا می‌کند. کوچکترین آلودگی روی دستکش پرستار به یک عفونت کشنده ریوی تبدیل خواهد شد.
نکات ایمنی اختصاصی برای لوله تراشه
بیمارانی که لوله تنفسی روی گردن دارند نیاز به مراقبت‌های شبانه‌روزی و کاملا حرفه‌ای دارند. انتقال مداوم این افراد به مراکز درمانی برای تخلیه خلط بسیار پرخطر و فرسایشی است. ترافیک و هوای آلوده بیرون از خانه وضعیت تنفسی آن‌ها را بحرانی‌تر می‌کند.
برای حفظ آرامش و ایمنی بیمار راهکارهای هوشمندانه‌تری در دسترس خانواده‌ها قرار دارد. دریافت خدمات ساکشن ریه در منزل توسط کادر آموزش‌دیده بهترین گزینه برای این بیماران است.
با این روش هم ترشحات به روش استریل تخلیه می‌شوند و هم بیمار در تخت خود استراحت می‌کند.
مراقبت‌های لازم بعد از ساکشن ریه
پایان یافتن کار خروج ترشحات به معنای اتمام وظایف شما برای نگهداری از بیمار تنفسی نیست. بیمار در این لحظات طلایی به شدت آسیب‌پذیر است و برای جلوگیری از افت مجدد اکسیژن به پایش دقیق نیاز دارید. بازگرداندن آرامش و ثبات به وضعیت تنفسی یک اولویت اساسی به شمار می‌رود.
مهم‌ترین نکات مراقبتی عبارت اند از:
ارزیابی مجدد علائم حیاتی
بلافاصله بعد از خروج لوله مکنده باید وضعیت تنفس بیمار به دقت بررسی شود. رنگ پوست، ضربان قلب و عدد اکسیژن خون باید به حالت طبیعی برگشته باشند. شنیدن مجدد صدای ریه با گوشی پزشکی موفقیت‌آمیز بودن عملیات را نشان می‌دهد.
اگر صدای خس‌خس همچنان شنیده می‌شود نشانه باقی ماندن خلط در ریه است. در این شرایط بعد از چند دقیقه استراحت دادن به بیمار کار باید تکرار شود. اکسیژن‌دهی بعد از پایان کار به بازسازی ذخایر اکسیژن بدن کمک شایانی می‌کند.
بررسی دقیق ترشحات خروجی
خلط خارج شده داخل مخزن دستگاه اطلاعات بسیار مهمی از وضعیت داخلی ریه به ما می‌دهد. رنگ روشن و شفاف خلط نشان‌دهنده نبود عفونت جدی در مجاری تنفسی است. حجم ترشحات نیز به پزشک نشان می‌دهد که داروها چقدر اثربخش بوده‌اند.
غلیظ و چسبناک بودن بیش از حد خلط زنگ خطری برای کم‌آبی بدن بیمار است. وجود رگه‌های خون در خلط نشان‌دهنده التهاب شدید یا آسیب فیزیکی به دیواره نای است. این مشاهدات باید فورا در پرونده بیمار ثبت و به پزشک معالج گزارش شوند.
پاکسازی و ضدعفونی دستگاه
مخزن حاوی خلط منبع بزرگی از آلودگی است و باید بلافاصله تخلیه و شسته شود. رها کردن ترشحات داخل مخزن باعث رشد باکتری‌ها و انتشار بوی بد در اتاق بیمار می‌شود. لوله‌های رابط باید با محلول‌های ضدعفونی‌کننده قوی شستشو داده شوند.
فیلترهای دستگاه مکنده باید به صورت دوره‌ای بررسی و در صورت کثیفی تعویض شوند. خرابی فیلتر باعث ورود ذرات خلط به داخل موتور دستگاه و سوختن آن می‌شود. نگهداری اصولی از تجهیزات عمر مفید آن‌ها را بالا می‌برد و ایمنی کار را تضمین می‌کند.
مراقبت از بیمار بعد از ساکشن ریه
استراحت دادن به بیمار و ایجاد یک محیط آرام برای بازیابی توان تنفسی او اهمیت فوق‌العاده‌ای دارد. تنظیم زاویه تخت و مرطوب نگه داشتن هوای اتاق به باز ماندن همیشگی مسیرهای عبور هوا کمک بزرگی می‌کند.
پشتیبانی مداوم و توجه به نیازهای جسمی بیمار یک وظیفه کاملا ضروری است و مهم‌ترین نکات مراقبتی عبارت اند از:
پوزیشن‌دهی مناسب به بیمار
خواباندن بیمار به صورت کاملا تخت باعث برگشت ترشحات به سمت گلو می‌شود. سر تخت بیمار باید همیشه در زاویه سی تا چهل و پنج درجه بالا قرار بگیرد. این زاویه به باز ماندن راه‌های هوایی کمک کرده و تنفس را راحت‌تر می‌کند.
چرخاندن بیمار به پهلوها هر دو ساعت یکبار مانع از تجمع خلط در یک بخش ریه می‌شود. این جابجایی‌ها از بروز زخم بستر در بیماران بی‌حرکت نیز جلوگیری می‌کند. قرار دادن بالش‌های نرم زیر دست و پای بیمار احساس آرامش بیشتری به او می‌دهد.
تامین رطوبت و هیدراتاسیون
خشک بودن هوای اتاق باعث سفت شدن ترشحات داخل ریه بیمار می‌شود. استفاده از دستگاه بخور سرد در اتاق به مرطوب ماندن مسیر تنفسی کمک بزرگی می‌کند. خلط‌های مرطوب راحت‌تر از دیواره ریه جدا شده و تخلیه می‌شوند.
دادن مایعات کافی به بیمار با دستور پزشک راهکار دیگری برای رقیق کردن خلط است. آبی که بیمار می‌نوشد ترشحات را نرم کرده و نیاز به دستگاه مکنده را کاهش می‌دهد. بیمارانی که از راه لوله معده تغذیه می‌شوند باید آب کافی را از همان مسیر دریافت کنند.
استفاده از خدمات تخصصی ساکشن ریه در منزل
مراقبت از یک بیمار تنفسی کاری به شدت خسته‌کننده و فرساینده برای خانواده‌ها است. گاهی در نیمه‌های شب بیمار دچار افت ناگهانی اکسیژن می‌شود و شما دستپاچه می‌شوید. داشتن یک تیم پشتیبان و در دسترس در این لحظات دلهره‌آور یک ضرورت مطلق است.
اگر در مناطق شرقی پایتخت سکونت دارید این دغدغه به راحتی قابل برطرف شدن است. استفاده از خدمات پزشکی در منزل شرق تهران و سایر مناطق به شما اطمینان می‌دهد که هرگز تنها نیستید.
این تیم مجرب در کمترین زمان خود را به بالین بیمار می‌رسانند و شرایط را مدیریت می‌کنند.
علائم خطری که بعد از ساکشن باید جدی گرفت چیست؟
با وجود تمام دقت‌ها، گاهی بدن بیمار واکنش‌های خطرناک و ناگهانی به عملیات تخلیه خلط نشان می‌دهد. تشخیص به‌موقع این نشانه‌های هشداردهنده به شما کمک می‌کند تا در لحظات بحرانی جان بیمارتان را نجات دهید.
بی‌توجهی به تغییرات وضعیت تنفسی عواقب تلخی به همراه دارد و مهم‌ترین علائم خطری که باید جدی بگیرید عبارت اند از:
خونریزی غیرطبیعی و روشن
دیدن مقدار کمی خون در ترشحات به دلیل خراشیدگی سطحی تا حدی طبیعی به شمار می‌رود. اما اگر خون روشن و به مقدار زیاد از دهان یا لوله تنفسی خارج شد یک اورژانس پزشکی است. این اتفاق پارگی یک رگ مهم در مسیر هوایی را نشان می‌دهد.
در صورت بروز خونریزی شدید کار با دستگاه مکنده باید فورا و بدون درنگ متوقف شود. بیمار باید در حالت استراحت مطلق قرار بگیرد و اکسیژن صد در صد دریافت کند. تماس با اورژانس برای انتقال سریع بیمار به بیمارستان در این شرایط حیاتی است.
دیسترس تنفسی و کبودی بدن
تنگی نفس شدید و استفاده از عضلات شکم برای نفس کشیدن نشانه خوبی نیست. این حالت که به آن دیسترس تنفسی می‌گویند نشان‌دهنده بسته شدن کامل راه هوایی است. کبود شدن لب‌ها و ناخن‌ها تایید می‌کند که اکسیژن به بافت‌های بدن نمی‌رسد.
شنیدن صدای سوت مانند هنگام دم و بازدم از علائم بارز اسپاسم مجاری هوایی است. ریه بیمار در اثر تحریک شدن با لوله دستگاه دچار گرفتگی شدید و ناگهانی شده است. استفاده از اسپری‌های بازکننده برونش با تجویز پزشک راهگشای این مشکل خواهد بود.
تب بالا و خلط‌های عفونی
گاهی چند روز بعد از انجام مراقبت‌ها متوجه بالا رفتن دمای بدن بیمار می‌شوید. رنگ خلط بیمار از حالت شفاف به رنگ زرد پررنگ یا سبز تغییر پیدا می‌کند. این علائم هشداردهنده نشان‌دهنده شروع یک درگیری عفونی در بافت حساس ریه هستند.
برای تشخیص دقیق میزان گسترش عفونت به یک عکس‌برداری فوری نیاز پیدا می‌کنید. جابجا کردن بیماری که تنگی نفس دارد بسیار خطرناک و پر ریسک است.
با استفاده از خدمات رادیولوژی در منزل می‌توانید تصویر دقیق ریه را بدون هیچ خطری در رختخواب بیمار تهیه کنید. همچنین جهت بررسی عفونت و دریافت راهکارهای درمانی می‌توانید از ویزیت متخصص عفونی در منزل استفاده نمایید.
جمع‌بندی
تمیز کردن مجاری هوایی بیماران یک اقدام نجات‌بخش و در عین حال پر از ظرافت است. آشنایی با مراحل انجام کار و خطرات احتمالی آن به خانواده‌ها کمک می‌کند تصمیمات بهتری بگیرند. رعایت اصول بهداشتی نقش اول را در جلوگیری از عفونت‌های مرگبار بازی می‌کند.
سپردن این وظیفه خطیر به افراد آموزش‌دیده خیال شما را از بابت سلامت بیمار راحت می‌کند. پایش مداوم علائم حیاتی و توجه به رنگ خلط‌ها راز موفقیت در مراقبت از این بیماران است. با داشتن آگاهی و پشتیبانی تیم‌های پزشکی عبور از این روزهای سخت آسان‌تر خواهد شد.
سوالات متداول
۱. هر بار استفاده از دستگاه مکنده روی بیمار چقدر باید طول بکشد؟
عمل مکش خلط در هر بار ورود لوله به بدن بیمار نباید بیشتر از ده الی پانزده ثانیه طول بکشد. طولانی شدن این زمان اکسیژن ریه را خالی کرده و بیمار را در معرض خفگی قرار می‌دهد.
۲. فشار مناسب دستگاه مکنده برای افراد بزرگسال چقدر است؟
فشار استاندارد دستگاه برای افراد بزرگسال معمولا بین صد تا صد و بیست میلی‌متر جیوه تنظیم می‌شود. فشارهای بالاتر از این مقدار به شدت به دیواره لطیف مجاری هوایی آسیب می‌زنند.
۳. آیا امکان دارد از یک لوله کاتتر چند بار برای بیمار استفاده کنیم؟
خیر. این لوله‌ها کاملا یکبار مصرف هستند و قابلیت شستشو و استفاده مجدد را ندارند. استفاده دوباره از آن‌ها خطر انتقال باکتری‌ها و ایجاد عفونت‌های کشنده ریوی را به همراه دارد.
۴. در صورت مشاهده خون تازه در خلط بیمار چه واکنشی نشان دهیم؟
در صورت دیدن خون روشن فورا کار را متوقف کرده و جریان اکسیژن بیمار را افزایش دهید. این وضعیت نشان‌دهنده آسیب به رگ‌های خونی است و باید سریعا به پزشک معالج اطلاع داده شود.
۵. فاصله زمانی بین دفعات پاکسازی مجاری هوایی چقدر باید باشد؟
هیچ زمان‌بندی ثابت و از پیش تعیین شده‌ای برای این کار وجود ندارد. این کار فقط زمانی انجام می‌شود که تنفس بیمار صدا دار شده باشد یا سطح اکسیژن خون او افت کند.
